W wyroku orzekającym rozwód bądź separację sąd obligatoryjnie decyduje o kilku, wymienionych wprost w obowiązujących przepisach prawnych, ważnych kwestiach dotyczących pośrednio lub bezpośrednio stron postępowania. Jedną z nich jest sposób wykonywania władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi obojga małżonków oraz kontakty z nimi.

            Najczęstszą sytuacją jest powierzenie przez sąd wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, z jednoczesnym ograniczeniem tej władzy drugiego z nich – do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka.

Na skutek zmian wprowadzonych do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (zw. dalej: k.r.o.) w 2008 r., które weszły w życie w czerwcu 2009 r., istnieje obecnie możliwość pozostawienia władzy rodzicielskiej nad wspólnymi dziećmi obojgu rodzicom, mimo że już żyją albo będą żyli oni w rozłączeniu. Jest to rozwiązanie, o zastosowanie którego w ostatnich latach coraz powszechniej wnioskują rozwodzący się albo mający pozostawać w separacji rodzice.

            Jak wynika wprost z art. 58 § 1a zd. 2. k.r.o.: „Sąd może pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom na ich zgodny wniosek, jeżeli przedstawili porozumienie, o którym mowa w § 1, i jest zasadne oczekiwanie, że będą współdziałać w sprawach dziecka.”. Porozumienie to, zgodnie z § 1 przywołanego powyżej artykułu, ma obejmować sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem po rozwodzie albo orzeczeniu separacji oraz ma być zgodne z dobrem dziecka.

Wskazane porozumienie wzorowane było na amerykańskim, tzw. „planie wychowawczym”. W swym założeniu ma ono służyć zapewnieniu racjonalnego partnerstwa rodziców i dzieci przy wykonywaniu przez tych pierwszych władzy rodzicielskiej. Bezspornie, celem porozumienia jest troska o osobę dziecka, zwłaszcza o jego uczucia i wzrastające z wiekiem potrzeby, ma ono również określić prawa i obowiązki rodziców, a tym samym, w konsekwencji pełnić ma ono cztery zasadnicze funkcje: stabilizacyjną, normatywną, egzekucyjną oraz prewencyjną.

We wspólnym planie wychowawczym, o którym mowa powyżej (nazywanym również: planem rodzicielskim lub porozumieniem wychowawczym) trzeba określić sposób sprawowania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka w zakresie wszystkich elementów władzy rodzicielskiej, wskazać dokładnie sposób utrzymywania kontaktów z dzieckiem przez każdego z rodziców, a także zawrzeć kwestie finansowe związane z wysokością ponoszonych kosztów utrzymania i wychowywania dziecka, wysłuchując oraz uwzględniając w miarę możliwości jego rozsądne życzenia. Jako postanowienia, które powinny znaleźć się w porozumieniu, przykładowo wskazać można: wybór szkoły i zawodu dziecka, organizowanie jego wypoczynku, wybór zajęć pozalekcyjnych, leczenie dziecka, zarówno w przypadkach nagłych, jak i przy profilaktycznych lub kontrolnych wizytach u lekarzy oraz sposób ewentualnych rozstrzygania przyszłych sporów miedzy rodzicami. W tym miejscu, należy wyraźnie zaznaczyć, że porozumienie musi być oparte na obowiązujących przepisach prawnych i stanowionych przez nie regulacjach dotyczących danych instytucji bądź określonych kwestii. Mianowicie, rodzice nie mogą we wspólnym planie wychowawczym czynić ustaleń, których prawo nie przewiduje, nawet wówczas, gdy jest w tym zakresie ich obopólna zgoda.

            Na zakończenie, należy podkreślić, że sporządzony przez rodziców, którym udało się dojść do porozumienia w tym zakresie – wspólny plan wychowawczy, dla swej skuteczności wymaga zatwierdzenia przez sąd. W sytuacji bowiem braku jego zatwierdzenia, to sąd ustala sposób sprawowania władzy rodzicielskiej, na podstawie całokształtu okoliczności sprawy, uwzględniając przy tym ustalenia poczynione przez rodziców, nie jest on jednak zobligowany do ich przyjęcia w takim kształcie, jak określono w planie wychowawczym. Trzeba też pamiętać, że przywołany na wstępie przepis art. 58 § 1a zd. 2 k.r.o. ma charakter fakultatywny, co oznacza, że nawet spełnienie wszystkich przesłanek wskazanych w ustawie, nie przesądza o pozostawieniu władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom.

Raz jeszcze trzeba podkreślić, że porozumienie wychowawcze w swym zakresie nie wiąże sądu, a jedynie stanowi pozytywną przesłankę umożliwiającą orzeczenie o pozostawieniu władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom. Nawet jednak, jeśli sąd pozostawi władzę rodzicielską obojgu rodzicom, uwzględniając przedstawiony przez nich wspólny plan wychowawczy, w którym określony musi być m.in. sposób wykonywania kontaktów z dzieckiem przez każdego z nich, to i tak w wyroku orzekającym rozwód albo separację, sąd będzie musiał orzec o sposobie utrzymywania kontaktów z dzieckiem po rozwodzie (wynika to z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt: III CZP 72/11, OSNC 2012/12/135).