Wpisy

Warunkowe zawieszenie wykonania kary jest jednym z trzech środków związanych z poddaniem sprawcy próbie (inaczej zwanych środkami probacyjnymi) unormowanych w polskim Kodeksie karnym (dalej także jako k.k.). W efekcie istotnych zmian w systemie polskiego prawa karnego wprowadzonych m.in. ustawą z dnia 20 lutego 2015 roku (Dz. U. z 2015 r., poz. 396), która weszła w życie dnia 1 lipca 2015 roku, omawiana instytucja uległa znacznej modyfikacji. Omówienie owych przekształceń stanowi przedmiot niniejszego artykułu. Jednak wobec zakresu i ilości wprowadzonych zmian konieczne jest skupienie się jedynie na najistotniejszych zmianach.

 

Normatywną podstawę zastosowania omawianej instytucji stanowi art. 69 § 1 k.k. Zgodnie z jego treścią sąd może warunkowo zawiesić wykonanie orzeczonej kary. Wskazany fragment przepisu jest istotny z dwóch względów. Po pierwsze normuje instytucję warunkowego zawieszenia jako fakultatywną. Sąd nie ma zatem obowiązku stosować jej nawet wtedy, jeżeli spełnione są wszystkie określone prawem przesłanki. Po drugie warunkowe zawieszenie możliwe jest jedynie w stosunku do orzeczonej już kary, co oznacza, że beneficjentem warunkowego zawieszenia może być jedynie osoba skazana prawomocnym wyrokiem. Należy przy tym pamiętać, że okres zatarcia skazania z zastosowaniem warunkowego zawieszenia jest krótszy od standardowego okresu zatarcia przewidzianego przepisami.

 

Art. 69 § 1 k.k. określa jednocześnie warunki dopuszczalności zastosowania instytucji zawieszenia (takie jak wskazanie rodzajów kar podlegających zawieszeniu czy uwzględnianych przez sąd okoliczności dotyczących sprawcy), jak również sytuacje, w których zawieszenie jest niedopuszczalne bądź dopuszczalne warunkowo.

 

Dotychczas warunkowemu zawieszeniu podlegały orzeczone kary:

  • pozbawienia wolności na czas nie przekraczający 2 lat,
  • ograniczenia wolności,
  • grzywny orzeczonej jako kara samoistna.

 

Jednocześnie wskazany przepis określa, że instytucja warunkowego zawieszenia może być zastosowana, jeżeli jest to wystarczające dla osiągnięcia wobec sprawcy celów kary, a w szczególności zapobieżenia powrotowi do przestępstwa. Warunek niniejszy nie uległ zmianie.

W świetle przepisów znowelizowanego Kodeksu karnego warunkowo zawieszone może być wykonanie wyłącznie kary pozbawienia wolności orzeczonej w wymiarze nieprzekraczającym roku. Co więcej, zastosowanie przez sąd warunkowego zawieszenia kary jest dopuszczalne jedynie, gdy sprawca w czasie popełnienia przestępstwa nie był skazany na karę pozbawienia wolności.

Istotna zmiana zaszła również w zakresie czasu trwania próby, jakiej zostaje poddana osoba skazana na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Dotychczas art. 70 § 1 k.k. różnicował okres próby w zależności od rodzaju kary, która podlegała warunkowemu zawieszeniu. I tak warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności mogło nastąpić na okres od 2 do 5 lat, natomiast warunkowe zawieszenie kary ograniczenia wolności lub grzywny mogło nastąpić na okres od roku do 3 lat. Natomiast w aktualnym stanie prawnym wykonanie kary ograniczenia wolności może być zawieszone na okres próby wynoszący od roku do 3 lat.

Zgodnie z dotychczasowym brzmieniem art. 70 § 2 okres próby przewidziany dla skazanych na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania młodocianego lub osoby określonej w art. 64 § 2 k.k. wynosił od 3 do 5 lat. Zgodnie z nowym brzmieniem przepisu – w wypadku zawieszenia wykonania kary wobec młodocianego oraz sprawcy, który popełnił przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej, okres próby wynosi od 2 do 5 lat.

Na szczególną uwagę zasługuje treść art. 75a k.k., który jest przepisem zupełnie nowym. Jego istota przejawia się w tym, iż wobec skazanego na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, co do którego zachodzą określone w art. 75 k.k. przesłanki zarządzenia kary pozbawienia wolności, sąd może zamiast zarządzenia wykonania tej kary zamienić ją na karę ograniczenia wolności w formie obowiązku wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne. Należy jednak pamiętać, że możliwość podjęcia przez sąd takiej decyzji ograniczona jest warunkami wskazanymi w art. 75a § 1 k.k.

Warunkowe umorzenie postępowania jest środkiem probacyjnym, który polega na zaniechaniu skazania oraz wymierzeniu kary sprawcy. Orzeczenie o warunkowym umorzeniu postępowania jest zawsze fakultatywne, a sprawca przestępstwa może zostać poddany okresowi próby. Warunkowe umorzenie oznacza, że sprawca nie jest osobą skazaną ani karaną, chociaż w Krajowym Rejestrze Karnym znajduje się wpis co do takiej osoby – nie będzie ona jednakże miała problemów z uzyskaniem zaświadczenia o niekaralności (art. 1 ust. 2 pkt 2 ustawy o Krajowym Rejestrze Karnym).

Wniosek o warunkowe umorzenie postępowania można złożyć na każdym etapie postępowania, (również na etapie postępowania przygotowawczego). Jeżeli sprawcy czynu zabronionego zostanie przedstawiony zarzut popełnienia przestępstwa to będzie on mógł skierować do prokuratora prowadzącego (nadzorującego) postępowanie wniosek o warunkowe umorzenie postępowania. Jeżeli prokurator przychyli się do wniosku sprawcy to zamiast aktu oskarżenia skieruje do właściwego sądu wniosek o warunkowe umorzenie postępowania. Jeżeli jednak nie podzieli stanowiska sprawcy czynu zabronionego w przedmiocie w/w wniosku, to sprawca sam będzie mógł ponownie skierować go do sądu już po skierowaniu przez prokuratora aktu oskarżenia.

Przesłanki zastosowania warunkowego umorzenia postępowania określa art. 66 k.k. Wśród nich należy wskazać: 1) winę i szkodliwość społeczną czynu, które nie mogą być znaczne (art. 115 § 2 k.k.). Przy czym dla oceny stopnia społecznej szkodliwości czynu sąd bierze pod uwagę rodzaj i charakter naruszonego dobra, rozmiary wyrządzonej lub grożącej szkody, sposób i okoliczności popełnienia czynu, wagę naruszonych przez sprawcę obowiązków, jak również postać zamiaru, motywację sprawcy, rodzaj naruszonych reguł ostrożności i stopień ich naruszenia (art. 115 § 2 k.k.), 2) dotychczasową niekaralność sprawcy za przestępstwo umyślne, a ponadto 3) okoliczności popełnienia czynu nie mogą budzić wątpliwości, zaś 4) właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia sprawcy muszą uzasadniać przypuszczenie, że pomimo umorzenia postępowania będzie on przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa. Należy zwrócić uwagę, że wśród przesłanek warunkowego umorzenia postępowania nie ma znaczenia czy sprawca przyznał się do popełnienia zarzucanego mu czynu.

W dotychczasowym stanie prawnym ustawodawca wskazywał, że warunkowego umorzenia postępowania nie można stosować do sprawcy przestępstwa zagrożonego karą przekraczającą 3 lata pozbawienia wolności, przy czym w przypadku, gdy pokrzywdzony pojednał się ze sprawcą, sprawca naprawił szkodę lub pokrzywdzony i sprawca uzgodnili sposób naprawienia szkody, warunkowe umorzenie postępowania mogło być zastosowane do sprawcy przestępstwa zagrożonego karą nieprzekraczającą 5 lat pozbawienia wolności.

W dniu 01 lipca 2015 r. weszła w życie nowelizacja Kodeksu karnego z dnia 27 września 2013 r., zmieniająca treść przepisu art. 66 k.k., w ten sposób, że dotychczasowa granica zastosowania warunkowego umorzenia postępowania wobec sprawcy czynu zabronionego objęła swoim zakresem czyny zagrożone kara pozbawienia wolności nieprzekraczającą 5 lat (poprzednio: 3 lata). Należy w tym miejscu zauważyć, że obecnie ustawa przewiduje obligatoryjnie nałożenie na sprawcę obowiązku naprawienia szkody (w całości lub w części), a w miarę możliwości także obowiązek zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Ponadto sąd może fakultatywnie nałożyć na sprawcę przestępstwa inne obowiązki wskazane w ustawie, np. obowiązek informowania sądu lub kuratora o przebiegu okresu próby lub obowiązek przeproszenia pokrzywdzonego (art. 72 § 1-3, 5-6b, 7a, 7b k.k., art. 39 pkt 7 lub 9 k.k.).

W zależności o zachowania sprawcy w okresie próby istnieje obowiązek obligatoryjnego albo fakultatywnego podjęcia postępowania. Sąd podejmuje postępowanie karne, wtedy gdy sprawca w okresie próby popełnił przestępstwo umyślne, za które został prawomocnie skazany. Jeżeli natomiast sprawca w okresie próby rażąco narusza porządek prawny, np. popełnił inne przestępstwo, uchyla się od dozoru lub wykonania nałożonego na niego obowiązku to sąd może podjąć postępowanie (art. 68 k.k.).

Warunkowe umorzenie jest środkiem probacyjnym, a zatem wiąże się z poddaniem sprawcy przestępstwa próbie. Próba ta może trwać przez okres od roku do 3 lat (w dotychczasowym stanie prawnym dotychczas 2 lata) i rozpoczyna swój bieg od uprawomocnienia się orzeczenia o umorzeniu postępowania.

Dokonując z dniem 1 lipca 2015 r. nowelizacji Kodeksu postępowania karnego ustawodawca przyjął zasadę stosowania nowych przepisów nie tylko do spraw wszczętych po 1 lipca 2015 r., ale również do spraw wszczętych przed tą datą. Jednocześnie zostały utrzymane w mocy czynności procesowe dokonane przed dniem 1 lipca 2015 r., jeżeli dokonano ich z zachowaniem przepisów obowiązujących do tej daty. Przewidziano również, że w przypadkach wątpliwości, czy stosować przepisy dotychczasowe, czy przepisy w brzmieniu znowelizowanym, stosuje się przepisy znowelizowane. Dodatkowo przyjęto, że jeżeli na podstawie znowelizowanych przepisów nastąpiła zmiana właściwości lub składu sądu, do czasu zakończenia postępowania w danej instancji orzeka sąd dotychczas właściwy lub w dotychczasowym składzie. W związku z tym, że nowelizacja Kodeksu zmieniła zakres obowiązków i uprawnień stron oraz pokrzywdzonego, niezwłocznie po wejściu w życie właściwy organ procesowy winien przekazać tym podmiotom informacje o tej zmianie.

Ustawodawca, kierując się celami gwarancyjnymi, przewidział szereg wyjątków od zasady stosowania nowych przepisów do spraw wszczętych przed dniem 1 lipca 2015 r. Przykładami takich wyjątków są następujące sytuacje:

  1. Dochodzenie, śledztwo albo postępowanie sądowe wszczęte lub prowadzone przed dniem 1 lipca 2015 r jest prowadzone nadal w dotychczasowej formie lub trybie i mają do niego zastosowanie przepisy szczególne dotyczące tej formy lub trybu postępowania w brzmieniu dotychczasowym, z wyjątkiem art. 517g § 1 Kodeksu oraz art. 517i § 2 Kodeksu.
  1. W sprawach wszczętych przed dniem 1 lipca 2015 r., do zakończenia postępowania w danej instancji, przepis art. 80 ustawy Kodeksu (dotyczący obligatoryjnej obrony dla oskarżonego przed sądem okręgowym jako sądem pierwszej instancji i udziału obrońcy na rozprawie głównej) stosuje się w brzmieniu dotychczasowym.
  1. W sprawach wszczętych przed dniem 1 lipca 2015 r., w postępowaniu przygotowawczym do czasu wniesienia aktu oskarżenia, a w postępowaniu sądowym do zakończenia postępowania w danej instancji przepis art. 139 § 1 Kodeksu (dotyczący fikcji doręczenia w przypadku braku podania przez stronę nowego adresu zamieszkania) stosuje się w brzmieniu dotychczasowym.
  1. W sprawach, w których przed dniem 1 lipca 2015 r. wniesiono do sądu akt oskarżenia m.in.:
  • 168a Kodeksu (dotyczący niedopuszczalności przeprowadzenia tzw. dowodów z zatrutego drzewa) nie stosuje się do czasu prawomocnego zakończenia postępowania;
  • jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy przesłuchano już pokrzywdzonego, przepis art. 49a Kodeksu (dotyczący możliwości złożenia wniosku o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie w przypadku braku wytoczenia powództwa cywilnego)stosuje się w brzmieniu dotychczasowym.
  • Do prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego postępowanie, wydanego przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy przepis art. 523 § 1 Kodeksu (możliwość wniesienia kasacji) stosuje się w brzmieniu dotychczasowym.

W dniu 18 maja 2015 r. zmieniły się zasady orzekania środka karnego zakazu prowadzenia pojazdów przez sprawcę przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji.

Zakaz prowadzenia pojazdów (wszelkich bądź określonego rodzaju) obligatoryjnie albo fakultatywnie orzekany jest jako środek karny obok kary przewidzianej za niektóre przestępstwa uregulowane w Rozdziale XXI Kodeksu Karnego, tj. przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji.

  1. Do dnia 17 maja 2015 r. za przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji (jeżeli z okoliczności popełnionego przestępstwa wynikało, że prowadzenie pojazdu przez sprawcę zagraża bezpieczeństwu w komunikacji) sąd obligatoryjnie orzekał wobec sprawcy zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów albo pojazdów określonego rodzaju, jeżeli sprawca w czasie popełnienia przestępstwa pozostawał w stanie nietrzeźwości, pod wpływem środka odurzającego lub zbiegł z miejsca zdarzenia, popełniając przestępstwo spowodowania katastrofy w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym zagrażającej życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach albo sprowadził bezpośrednie niebezpieczeństwo takiej katastrofy, bądź naruszając, chociażby nieumyślnie, zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym, spowodował nieumyślnie wypadek, w którym naruszone zostały czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia innej osoby na okres nieprzekraczający 7 dni. W takich przypadkach środek karny zakazu prowadzenia pojazdów orzekany był na okres od roku do 10 lat.Od dnia 18 maja 2015 r. za wyżej wymienione przestępstwa sąd zobowiązany jest orzec środek karny zakazu prowadzenia pojazdów na okres nie krótszy niż 3 lata, zaś górna granica wysokości środka wzrosła do 15 lat.
  1. Do dnia 17 maja 2015 r. sąd zobowiązany był orzec zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych dożywotnio w stosunku do sprawcy katastrofy w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym zagrażającej życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach, której następstwem była śmierć innej osoby lub ciężki uszczerbek na jej zdrowiu, albo naruszając, chociażby nieumyślnie, zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym, spowodował nieumyślnie wypadek, którego następstwem jest śmierć innej osoby albo ciężki uszczerbek na jej zdrowiu był w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego lub zbiegł z miejsca zdarzenia. Od dnia 18 maja 2015 r. poza przypadkami przestępstw opisanych wyżej sąd obligatoryjnie orzeka zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych dożywotnio także w do sprawcy, który znajdując się w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego, prowadzi pojazd mechaniczny w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym, będąc już uprzednio prawomocnie skazanym za prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego oraz w stosunku do sprawcy katastrofy w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym zagrażającej życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach, a także sprawcy sprowadzającego bezpośrednie niebezpieczeństwo katastrofy w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym i sprawcy powodującego nieumyślnie wypadek, w którym inna osoba odniosła obrażenia ciała na okres przekraczający 7 dni, o ile czyny te popełnione zostały w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego oraz gdy wobec osoby, która znajdując się w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego, prowadzi pojazd mechaniczny w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym w okresie obowiązywania wobec niej zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych orzeczonego w związku ze skazaniem za przestępstwo.
  1. Nie uległa zmianie reguła dotycząca orzekania zakazu prowadzenia pojazdów w przypadku ponownego skazania osoby prowadzącej pojazd mechaniczny w przypadkach opisanych w pkt 2. W takich sytuacjach nadal sąd obligatoryjnie orzeka dożywotni zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych.
  1. Nie zmieniła się również zasada fakultatywnego orzekania środka karnego zakazu prowadzenia pojazdów określonego rodzaju w razie skazania osoby uczestniczącej w ruchu za przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji, w szczególności jeżeli z okoliczności popełnionego przestępstwa wynika, że prowadzenie pojazdu przez tę osobę zagraża bezpieczeństwu w komunikacji, z tym że do 17 maja 2015 r. środek ten sad mógł orzec w granicach od roku do 10 lat, zaś od dnia 18 maja 2015 r. od roku do 15 lat.

 

Podstawa prawna: art. 39, 42, 43, 173, 174, 177, 178a Kodeksu karnego.