Unieważnienie małżeństwa oznacza, że nie zostało ono ważnie zawarte. Zatem w przeciwieństwie do rozwodu, który oznacza rozwiązanie ważnego małżeństwa z przyczyn jakie wystąpiły już po jego zawarciu, unieważnienie następuje z powodów istniejących już w chwili jego zawarcia. O nieważności małżeństwa orzeka sąd. Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy zawiera zamknięty katalog podstaw unieważnienia małżeństwa (art. 17 k.r.i.o.). Unieważnienia małżeństwa mogą żądać różne osoby w zależności od podstawy pozwu o unieważnienie (np. każdy z małżonków, osoba, która ma w tym interes prawny). Wśród przyczyn unieważnienia małżeństwa wyróżnić można wiek, ubezwłasnowolnienie, chorobę psychiczną, niedorozwój umysłowy, pozostawanie w związku małżeńskim, pokrewieństwo, powinowactwo, wadę oświadczenia woli oraz niekiedy zawarcie związku małżeńskiego przez pełnomocnika.

  1. Przeszkoda wieku – każdy z małżonków może żądać unieważnienia małżeństwa zawartego przez mężczyznę, który nie ukończył lat 18 lub kobietę, która nie ukończyła lat 16, a także kobietę, która co prawda skończyła 16 lat ale nie ma 18 lat i nie uzyskała zezwolenia sądu na zawarcie związku małżeńskiego. Należy jednak pamiętać o tym, że nie będzie można żądać unieważnienia w sytuacji, gdy w chwili wniesienia powództwa małżonek osiągnął już wymagany wiek oraz że mąż nie będzie mógł żądać unieważnienia z powodu przeszkody wieku, gdy jego żona jest w ciąży (art. 10 k.r.i.o.);
  2. Przeszkoda ubezwłasnowolnienia – każdy z małżonków może żądać unieważnienia małżeństwa z powodu ubezwłasnowolnienia całkowitego jednego z małżonków. Trzeba jednak zwrócić uwagę, że nie można żądać unieważnienia małżeństwa z tej przyczyny, jeżeli ubezwłasnowolnienie zostało uchylone, taki sam skutek będzie miała zmiana ubezwłasnowolnienia całkowitego na ubezwłasnowolnienie częściowe;
  3. Przeszkoda choroby psychicznej lub niedorozwoju umysłowego – co do zasady nie może zawrzeć związku małżeńskiego osoba dotknięta chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym. Ustawodawca wprowadził jednak możliwość wstąpienia w związek małżeński przez takie osoby po uzyskaniu przez nie zgody sądu. W praktyce, jeżeli zgoda taka nie zostałaby wydana, a kierownik Urzędu Stanu Cywilnego powziąłby wątpliwość co do stanu psychicznego lub umysłowego osoby zamierzającej zawrzeć małżeństwo powinien zwrócić się do sądu o rozstrzygnięcie czy małżeństwo może zostać zawarte (art. 5 k.r.i.o.). Jeśli jednak urzędnik nie powziął żadnych wątpliwości i do udzielenia ślubu doszło, to każdy z małżonków będzie legitymowany do wystąpienia o jego unieważnienie. Jednakże nie jest możliwe unieważnienie małżeństwa z powodu choroby psychicznej jednego z małżonków po ustaniu tej choroby (art. 12 k.r.i.o.);
  4. Przeszkoda pozostawania w związku małżeńskim – nie może zawrzeć małżeństwa osoba pozostająca w związku małżeńskim (art. 13 k.r.i.o.). W myśl powyższej regulacji małżeństwo może zostać zawarte tylko przez osobę, która nigdy nie pozostawała w związku małżeńskim, albo małżeństwo, które zawarła zostało unieważnione, albo wskutek śmierci drugiego małżonka, uznania go za zmarłego bądź też wskutek orzeczenia rozwodu. Unieważnienia małżeństwa z powodu pozostawania przez jednego z małżonków w poprzednio zawartym związku małżeńskim może żądać każdy kto ma w tym interes prawny (np. każdy z małżonków, dzieci pochodzące z każdego z małżeństw). Należy zwrócić uwagę, że interes prawny oznacza tutaj nie tylko interes o charakterze majątkowym ale także osobistym (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 04 października 1968 r., I CR 325/68).;
  5. Przeszkoda pokrewieństwa lub powinowactwa – przyczyna pokrewieństwa dotyczy zakazu zawierania małżeństw między krewnymi w linii prostej oraz rodzeństwem. Krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, np. matka z synem (art. 611 § 1 k.r.i.o.). Podobnie jak w przypadku przeszkody pozostawania w związku małżeńskim tak i tutaj legitymowana do wniesienia powództwa jest każda osoba, która ma w tym interes prawny (np. małżonkowie, krewni małżonków). Jeżeli natomiast chodzi o powinowactwo, to jest to stosunek łączący małżonka z krewnymi drugiego małżonka i stosunek ten trwa także po ustaniu małżeństwa, które było jego źródłem (art. 618 § 1 k.r.i.o.). Przepis art. 14 k.r.i.o. dotyczy tylko powinowactwa w linii prostej a zatem sytuacji, w których mogłoby dojść do zawarcia związku małżeńskiego, np. pomiędzy macochą i pasierbem albo teściem i synową. W przeciwieństwie do pokrewieństwa, w przypadku zaistnienia powinowactwa ustawodawca wprowadził możliwość dopuszczenia wyjątkowo do zawarcia związku małżeńskiego pomiędzy powinowatymi z ważnych powodów. Inaczej niż w przypadku pokrewieństwa, gdy zaistniała przyczyna unieważnienia w postaci powinowactwa, uprawniony do wytoczenia powództwa jest każdy z małżonków;
  6. Przeszkoda przysposobienia – nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa przysposabiający i przysposobiony (art. 15 k.r.i.o.). Przede wszystkim należy pamiętać, że pomiędzy przysposabiającym a przysposobionym istnieje z punktu widzenia prawa stosunek rodzinny – przysposobionego traktuje się jak dziecko przysposabiającego. Uprawnionym do wystąpienia z żądaniem unieważnienia jest w przypadku zaistnienia tej przeszkody każdy z małżonków, jednakże żądanie to nie zostanie uwzględnione jeżeli stosunek przysposobienia ustał (decydujący jest tutaj stan z chwili wydania wyroku). Pamiętać należy, że przysposobienie ustaje z chwilą jego ustania, jednakże nie dotyczy to przysposobienia anonimowego (całkowitego), które jest nierozwiązywalne;
  7. Unieważnienie w powodu wad oświadczenia woli – przede wszystkim należy podkreślić, że przeszkoda ta dotyczy zarówno oświadczeń woli składanych przed urzędnikiem stanu cywilnego jak i przed duchownym (art. 1 § 2 k.r.i.o.) i ma miejsce w sytuacji, gdy oświadczenie woli o wstąpieniu w związek małżeński złożyła osoba z jakichś powodów znajdująca się w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli, pod wpływem błędu co do tożsamości drugiej strony lub też pod wpływem groźby. Brak świadomości ma miejsce, gdy po stronie składającego oświadczenie woli występuje niezrozumienie zachowania swojego oraz innych, a także gdy osoba ta nie pojmuje konsekwencji oraz znaczenia swoje postępowania. U podstaw takiego zachowania musi leżeć przyczyna wewnętrzna – stan w jakim znalazła się określona osoba, nie zaś same okoliczności zewnętrzne. Błąd co do tożsamości oznacza natomiast błąd co do osoby nupturienta (osoby, z którą zawiera się związek małżeński) – oznacza to złożenie oświadczenia o zawarciu związku małżeńskiego wobec innej osoby niż ta, z którą zamierzało się wstąpić w związek małżeński. Jeżeli chodzi o groźbę to może ona stanowić podstawę unieważnienia małżeństwa wtedy, gdy osoba składająca oświadczenie woli obawia się, że jej bądź też innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste. Prawo do żądania unieważnienia małżeństwa z powodu wady oświadczenia woli przysługuje tylko małżonkowi. Nie można jednakże żądać unieważnienia małżeństwa po upływie 6 miesięcy od ustania: stanu wyłączającego świadome wyrażenie woli, od wykrycia błędu lub ustania obawy wywołanej groźbą – a w każdym wypadku po upływie 3 lat od zawarcia małżeństwa.
  8. Unieważnienie małżeństwa zawartego przez pełnomocnika – zasadą jest, że małżeństwo zostaje zawarte przez złożenie przez mężczyznę i kobietę jednocześnie obecnych oświadczeń woli przed urzędnikiem stanu cywilnego. Jednakże dopuszczalne z ważnych powodów jest także zawarcie związku małżeńskiego przez pełnomocnika (art. 6 k.r.i.o.). Istnieją trzy przypadki, w których można żądać unieważnienia małżeństwa zawartego przez pełnomocnika: (1) jeżeli sąd nie zezwolił na złożenie oświadczenia przez pełnomocnika, (2) gdy pełnomocnictwo było nieważne (np. brak urzędowego poświadczenia podpisu, w treści pełnomocnictwa nie wymieniono osoby, z którą małżeństwo ma być zawarte), a także (3) w razie skutecznego odwołania pełnomocnictwa. Należy jednak pamiętać, że nie można żądać unieważnienia małżeństwa z powyższego powodu, jeżeli małżonkowie podjęli wspólne pożycie (art. 16 k.r.i.o.).

                Na zakończenie przypomnieć należy, że małżeństwa nie można unieważnić po jego ustaniu, jednakże nie dotyczy unieważnienia z powodu pokrewieństwa oraz pozostawania przez jednego z małżonków w chwili zawarcia małżeństwa w związku małżeńskim (art. 18 k.r.i.o.).